Korhoenders op de Sallandse Heuvelrug, de stand van zaken

Het korhoen (Tetrao tetrix) is bijna uitgestorven in Nederland: de laatste korhoenders in ons land zijn te vinden op de Sallandse Heuvelrug. Paul ten Den is in opdracht van Staatsbosbeheer al bijna 35 jaar betrokken bij de monitoring van deze korhoenpopulatie. Hij vertelt over de actuele situatie.

De korhoenpopulatie op de Sallandse Heuvelrug bevindt zich op het randje van uitsterven”, meldt Ten Den. Aan het begin van dit decennium werd definitief duidelijk dat het goed mis was: het aantal korhoenders was naar een dieptepunt gekelderd. In 2012 en 2013 volgde een proef met de bijplaatsing van korhoenders, ingevoerd vanuit Zweden.

Vanaf 2016 worden jaarlijks korhoenders bijgeplaatst, maar dit jaar is dat niet gedaan vanwege de coronacrisis. Het bijplaatsen gebeurt in het kader van het Natura 2000-programma voor de Sallandse Heuvelrug; hierin is bepaald dat het behouden, dan wel uitbreiden van de populatie een van de belangrijkste doelstellingen voor het gebied is.

Vangen in Zweden

De bijgeplaatste korhoenders komen uit Zweden, waar Ten Den en collega’s ze in het wild vangen. “Elk jaar worden 25 dieren gevangen; dat gaat goed”, vertelt Ten Den. “De hanen zijn makkelijker te vangen: zij bevinden zich langdurig op de baltsplaatsen en laten zich goed zien. De hennen komen daar maar een paar dagen per jaar.

De verdeling tussen hanen en hennen is afhankelijk van het vangresultaat, maar gemiddeld lukt het om met zo’n vijftien hennen en tien hanen huiswaarts te gaan.” Voordat ze worden vrijgelaten, worden alle korhoenders uit Zweden geringd. Elk jaarcohort krijgt een eigen kleur en een deel van de dieren krijgt een zender, zodat Ten Den ze kan monitoren.

Dankzij het bijplaatsen is de populatie licht groeiende, maar dit gaat uiterst langzaam. “De overleving van de bijgeplaatste korhoenders is laag: dertig tot zestig procent ‘verdwijnt’”, weet Ten Den. “Ze vallen ten prooi aan roofdieren of gaan zwerven en komen ergens terecht waar ze niet overleven. Als ze er na twee maanden nog zijn, dan zijn ze gesetteld en overleven ze wel.”

Populatieontwikkeling

Aan de hand van zijn waarnemingen in het voorjaar geeft Ten Den zijn schatting van het huidige aantal korhoenders op de Sallandse Heuvelrug: zeven hanen en circa tweemaal zoveel hennen. Hij is er duidelijk over: “Dat is niet voldoende voor een levensvatbare populatie. Zonder bijplaatsen is het binnen vijf jaar gebeurd met de korhoenders op de Sallandse Heuvelrug.” De reden hiervoor is simpel: de oorzaken voor de achteruitgang van de populatie zijn nog onvoldoende weggenomen.

Het belangrijkste knelpunt is het voedselaan- bod voor de kuikens: in het voorjaar vinden de korhoenders te weinig voedsel, waardoor vrijwel alle kuikens sterven. “Dit heeft effect op de leeftijdopbouw van de populatie: er zijn geen jonge dieren, waardoor de verdeling eigenlijk niet normaal is. Dan zou je zeggen: vang in Zweden zoveel mogelijk jonge dieren en plaats die bij op de Sallandse Heuvelrug. De nadelen zijn echter dat jonge korhoenders stressgevoeliger zijn en een lagere kans op overleving hebben.”

Dertig tot veertig jaren geleden bevonden zich in piekjaren dertig hanen op de Sallandse Heuvelrug. “Er zijn altijd meer hennen dan hanen, dus in piekjaren zullen in totaal vijftig tot honderd korhoenders hebben rondgelopen”, is de schatting van Ten Den. “Met de huidige populatie moeten we die kant op. Als er gemiddeld 20-25 hanen zijn, dan kan de populatie voor langere tijd worden behouden. Dat is het streven.”

Knelpunt

Ten Den legt uit waarom op de Sallandse Heuvelrug te weinig voedsel voor korhoenders is te vinden, met name in de tijd dat de kuikens opgroeien. “Deels komt dit door de slechte staat van de heide als gevolg van achterstallig verjongingsbeheer; in oude heide leven minder voor korhoenders belangrijke insecten dan in jongere, vitale heide.

De belangrijkste oorzaak is echter de hoge stikstofdepositie, wat heeft geleid tot een sterke verzuring van de heidebodem en het oplossen en uitspoelen van essentiële mineralen, met een afname van de voedingswaarde van de vegetatie voor insecten als gevolg.”

Het beheerplan, dat loopt tot en met volgend jaar, is gericht op het verhogen van de kwaliteit en kwantiteit van de heide. Dit moet leiden tot een ruimer leefgebied en een hoger voedselaanbod. “De resultaten van de beheermaatregelen laten nog op zich wachten. Maaien, branden, begrazen en bekalken worden de laatste jaren in toenemende mate toegepast”, somt Ten Den op. “Het duurt echter enige jaren voordat we daar resultaten van zullen zien. Ook loopt nu een proef met het toevoegen van steenmeel. Met bekalken verhoog je wel de pH en maak je de bodem minder zuur, maar zorg je er niet voor dat mineralen in de grond beschikbaar komen voor plantengroei. Met steenmeel voeg je mineralen toe en dat lijkt beter te werken.”

De Sallandse Heuvelrug is 5.000 hectare groot, waarvan nu 1.300 hectare bestaat uit heide. “Het is de bedoeling om het heideareaal te vergroten naar minimaal 1.500 hectare. Dat kan door middel van boskap, zowel binnen het huidige heideareaal als aan de randen ervan”, gaat Ten Den verder. “Een mogelijke bijkomstigheid hiervan is dat de predatiedruk afneemt die nu te groot is voor de nog kwetsbare populatie. Diverse roofdieren, waaronder havik en boommarter, halen mogelijk voordeel uit het beboste terrein, waardoor ze een groter gevaar vormen voor de korhoenders. Of dit daadwerkelijk zo is, wordt nu onderzocht aan de hand van zenderonderzoek naar het terreingebruik van deze roofdieren.” Tevens zal de Sallandse Heuvelrug zelf moeten worden vergroot. “Het opgeven of anders exploiteren van aangrenzende landbouwgrond moet dan ook bespreekbaar zijn.”

Kansen en keuzes

Dit jaar bevindt het huidige beheerprogramma voor de korhoenders zich in de laatste fase, waarna een evaluatie zal plaatsvinden. Ook zal worden bepaald hoe het toekomstige beheer van de korhoenpopulatie op de Sallandse Heuvelrug eruit zal gaan zien. Hiervoor zal ook Paul ten Den een advies geven aan de betrokken partijen (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Provincie Overijssel), aan de hand van zijn inspanningen voor de monitoring van de korhoenders. Op de vraag of het mogelijk is om het korhoen op de Sallandse Heuvelrug te behouden, antwoordt Ten Den: “Het kan. Kansen zijn er zeker, maar er moeten wel ingrijpende keuzes worden gemaakt.”

Bron: Natura nr. 3 – 2020 Tekst: Cor Oldenburg Foto: Hugh Jansman WENR

OK

Door het gebruik van onze website ga je akkoord met het gebruik van cookies. Meer informatie is beschikbaar in ons cookiebeleid. Lees meer